در خاك ايران ، راه از خوى تا تبريز و از تبريز تا تهران ، درشكه‌رو است . از ترابوزان تا تبريز را مسافر مىتواند 20 روزه با اسب طى نمايد و قيمت كرايهء اسب 25 تومان است . راه تبريز به تهران : فاصلهء اين راه تقريبا 105 فرسنگ است و با اسب اين فاصله را 25 تا 30 روزه ، با شتر 40 روزه ، مىتوان طى كرد . قيمت بار با قاطر و اسب 5 قران براى هر من ( 1280 مثقال ) ، و با شتر 3 قران براى هر من است . و با گارى 5 / 3 قران براى هر من بايد پرداخت . رويهمرفته ، مال التجاره مىتواند در مدت 5 / 2 ماه تا سه ماه ، از ترابوزان به تهران برسد و قيمت كرايهء صد من تبريز آن از 5 / 7 تا 8 تومان مىشود . از تبريز به تهران ، پستى كه مسافر بگيرد و در هر منزل اسب حاضر داشته باشد نيست ، ولى درشكه‌هاى شخصى هست كه 10 روزه مسافر را از تبريز به تهران مىرساند و وجه كرايهء آنها عموما 150 تومان است . ولى اگر مسافر بخواهد زودتر به تهران برسد ، راه تبريز به جلفا و تفليس و بادكوبه و انزلى و رشت و تهران ترجيح دارد . خرج اين راه زيادتر از راه مستقيم تبريز به تهران نيست و مسافر را چهار پنج روزه به مقصد مىرساند . « 1 » سپس آقاى جمالزاده مختصات راههاى ديگر ايران را از جلفا به تبريز و از جلفا به اورميه ( رضائيه ) و راه آستارا به تبريز و راه انزلى ( پهلوى ) به تهران و از مشهد سر به تهران و راه بندر جز به تهران و راه عشق‌آباد به مشهد و راه دوشك به مشهد و راه قوچان به سبزوار و راه نصرت‌آباد ( سيستان ) به مشهد و راه بندرعباس - كرمان - يزد و راه بوشهر به تهران و ديگر راههاى ايران را بتفصيل ، توصيف مىكند « 2 » و در پايان مىگويد : « راههاى مزبور فقط از نقطه‌نظر تجارت و حمل‌ونقل مال التجاره نوشته شده ، و الا براى مسافر و سياح اكنون تقريبا در تمام راههايى كه ذكر شد ، دليجان و درشكه و كالسكه‌هاى پستى و غيره هست كه رويهمرفته سه‌بار تندتر از كاروان مسافر را به نقطهء مقصود مىرساند . و بعلاوه ، چند رشته راه شوسه هم از چند سال به اين طرف ، ساخته شده ؛ از جمله : 1 ) راه انزلى به تهران از راه رشت و قزوين ، و از قزوين به همدان 2 ) راه تهران به قم و سلطان‌آباد 3 ) راه بختيارى ( محمره و شوشتر و اصفهان » « 3 » راجع به وسايل حمل‌ونقل مال التجاره از اروپا به ايران و برعكس ، در سال 1335 قمرى ، مؤلف گنج شايگان ، چنين مىنويسد : « بهترين راه حمل مال التجاره از اروپا به ايران ( به استثناى نقاط جنوبى ايران ) روسيه است ، و تا حوالى سال 1300 قمرى هم ، مال التجاره از همين راه به ايران مىآمد و يا از ايران به اروپا مىرفت ؛ ولى در آن تاريخ ، دولت روسيه عبور مال التجاره ( ترانزيت ) را از خاك خود منع كرد ؛ و اگر مال التجاره‌اى مىخواست به ايران بيايد ، مجبور بود يك دفعه در روسيه گمرك بدهد و يك دفعه هم در ايران ؛ و وجه اين دو گمرك تقريبا 15 درصد مال التجاره بود ، و قيمت مال التجاره‌اى كه به ايران مىرسيد ، از اين بابت ، بسيار گران مىشد و مشترى پيدا نمىنمود . ناچار بازرگانان كالاى خود را از ترابوزان

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 46 . ( 2 ) . ر ك : همان . ص 52 - 46 . ( 3 ) . همان . ص 58 .